Advertisement
สมุนไพรคนทีสอ• วงศ์ : Verbenaceae
• ชื่อวิทยาศาสตร์ : Vitex trifolia Linn
• ชื่อแคว้น :คนทีสอ หรือ ผีเสื้อน้อย เป็นสมุนไพรท้องถิ่นที่พบได้มากในทุกภาค นิยมใช้รักษาโรคต่างๆทั้งการต้มน้ำ ชงแทนชา และการดองเหล้า รวมทั้งใช้ประโยชน์น้ำมันหอมระเหยสำหรับทานวด และก็ใช้คุ้มครองป้องกันยุง
ลักษณะทางวิชาพฤกษศาสตร์
ลำต้นคนทีสอ เป็นไม้พุ่มไม่พลัดใบขนาดกลาง ลำต้นสูงโดยประมาณ3-6 เมตร ลำต้นแตกกิ่งสาขามากมาย และก็ดูเป็นพุ่มไม้ครึ้ม กว้าง 2 – 3 เมตร เปลือกลำต้นมีสีเทาอมดำ และแตกเป็นร่องตื้นตามแนวดิ่งตามความสูงของลำต้น เปลือกลำต้นด้านในมีสีเหลือง แก่นไม้มีความแข็งแรงปานกลาง
ใบคนทีสอ เป็นพืชใบเลี้ยงคู่ มีใบเป็นใบประกอบ ออกตรงข้ามกันเป็นคู่ๆตามปลายกิ่ง มีก้านใบหลักยาวราวๆ 2-3 ซม. ปลายก้านใบแตกใบย่อย ปริมาณ 3 ใบ ใบย่อยตรงกลางมีรูปหอกยาว ยาวราวๆ 6-10 เซนติเมตร และก็อีก 2 ใบ ข้างๆ มีรูปหอกสั้น ยาวราว 4-6 ซม. ใบกึ่งกลางยาวมากยิ่งกว่า 2 ใบข้างๆ ทำให้ดูคล้ายนิ้วมือ ใบย่อยแต่ละใบ มีก้านใบสั้นติดปลายก้านใบหลัก แผ่นใบกว้าง 2.5-3 เซนติเมตร มีโคนใบสอบแคบ ปลายใบแหลม แผ่นใบ รวมทั้งขอบใบเรียบ มีสีเขียวสดท้องใบข้างล่างมีนวลขาว และก็มีขน
ดอก[url=https://www.disthai.com/16536669/%E0%B8%84%E0%B8%99%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B8%AA%E0%B8%AD]คนทีสอ[/url] [/color]มีดอกเป็นช่อกิ่งก้านสาขา มีก้านช่อหลักยาวโดยประมาณ 10-15 ซม. ช่อแขนงมีดอกย่อย 2-5 ดอก ดอกย่อยขณะตูมมีลักษณะทรงกระบอก มีกลีบเลี้ยงเป็นหลอดสีเขียว ปลายกลีบแยกเป็น 5 แฉก ส่วนปลายกลีบมีสีม่วงอมขาวห่อรวมกัน เมื่อดอกบานจะแผ่กลีบดอกออก ขนาดดอกเมื่อบานโดยประมาณ 2-3 ซม. ประกอบด้วยกลีบดอกไม้ จำนวน 5 กลีบ แบ่งเป็นกลีบด้านล่างขนาดเล็ก 2 กลีบ แล้วก็กลีบบน 3 กลีบขนาดใหญ่กว่า กลีบดอกไม้มีโคนกลีบเชื่อชิดกันเป็นกรวย ปลายกลีบแผ่ แผ่นกลีบมีสีม่วงอ่อน ต่อมาตรงกลางมีเกสรตัวผู้ 4 อัน ตรงกลางเป็นเกสรตัวเมีย ปลายเกสรแยกเป็น 2 แฉก และมีรังไข่เป็นฐานอยู่ด้านล่าง
ผลผล
คนทีสอมีลักษณะกลม ขนาดเล็ก 3-6 มิลลิเมตร ประมาณเท่าผลพริกไทย ผิวผลเรียบ ผลดิบมีสีเขียว แล้วก็วาว ผลสุกมีสีดำ เปลือกผลออกจะบาง ด้านในมีเม็ดทรงกลม 1 เม็ด เปลือกเม็ดผลแก่มีสีน้ำตาล เมื่อผลสุกเปลี่ยนเป็นสีดำ
[/b]
คุณประโยชน์คนทีสอ1. น้ำมันที่สกัดได้จากใบ และผล ใช้เป็นส่วนผสมของสารกำจัดศัตรูพืชหรือนำมาต้มน้ำสกัด ก่อนใช้ฉีดพ่นคุ้มครองป้องกันหนอนและแมลงกัดกินให้แก่พืชผัก
2. นำมันหอมระเหยจากใบ แล้วก็ดอก ใช้ผสมในครีมทาผิวหรือทาร่วมกับครีมทาผิว ช่วยคุ้มครองป้องกันยุง
3. น้ำมันหอมระเหยใช้ทานวดตามข้อ กล้ามเนื้อ แก้ลักษณะของการปวดปวดเมื่อย แก้อาการเหน็บชา แก้เส้นเอ็นพลิก อัมพฤกษ์ อัมพาต
4. แก่นนำมาเหลาขนาดเท่านิ้วชี้ ก่อนใช้ถูหรือแปรงฟัน ช่วยหยุดลักษณะของการปวดฟัน แก้โรคเหงือกอักเสบ รวมทั้งใบ และก็ดอก นำมาบดชำระล้างฟันแทนยาสีฟัน
5. ใบนำมาผูกรวมกัน ใช้สุมบนกองไฟให้เกิดควัน ช่วยไล่ยุงได้ดิบได้ดี
6. ทุกส่วนใช้เป็นยาสมุนไพรในรูปของการตากแห้ง แคปซูล หรือประยุกต์ใช้สด
สารสำคัญที่เจอ
• Flavonoids
• Terpenoids
• Phenolic acids
• Monoterpenes
• Sesquiterpenes
• Iridoid glycosides
• Terpenoids
• Labdane diterpenes
• Heptatriacontane I
• Alpha pinene II
• (4R,5R)-caryophllene oxide III
• I-d-pinene
• Camphene
• Terpinyl acetate
• Diterpene alcoho
สรรพคุณคนทีสอ
คนทีสอนิยมใช้เป็นยาสมุนไพร ทั้งการใช้ภายนอก การต้มน้ำดื่ม แล้วก็การดอกเหล้าดื่ม มีคุณประโยชน์ในหลายด้าน ดังเช่นว่า 1. ใบ
• นำมาต้มน้ำ
– ช่วยลดไข้
– ช่วยขับเสลด
– บำรุงธาตุ บำรุงร่างกาย
– บำรุงเพศสตรี ช่วยปรับให้สมดุลฮอร์โมน
– บำรุงเลือดแก่สตรีข้างหลังคลอดลูก
– ช่วยขับฉี่ บำรุงไต ลดสารพิษตกค้างในไต
– ช่วยขับเหงื่อ แก้อาการร้อนใน
– รักษาโรคตับ บำรุงน้ำดี
– ช่วยขับลม แก้ของกินไม่ย่อย
– บรรเทาอาการไอ แก้อาการหอบหืด
– ใช้เป็นยาถ่ายพยาธิ
– แก้ริดสีดวงจมูก แก้ฝีในจมูก
– แก้ลำไส้อักเสบ
– แก้พิษสำแลง แก้อาการสำแลงอาหาร
– แก้วัณโรค โดยหนังสือเรียนยากล่าว่า ให้นำใบ
คนทีสอบดผสมรวมกันกับขมิ้น ใบหรือพริกไทย รวมทั้งใบต้นเทียน ก่อนนำมาตากแห้งชงน้ำหรือกินรักษาวัณโรค
– รักษาโรคเกี่ยวกับลำไส้
– บรรเทาลักษณะของการปวดตามข้อ ปวดกล้าม
• ใช้เป็นยาข้างนอก
– ต้มน้ำอาบ รักษากลากเกลื้อน แก้โรคผื่นคัน
– ใบเอามาขยำ ใช้ทาประคบแผลกัดเท้า ฮ่องกงฟุต
– ขยำใช้ประคบแผลแมลงกัดต่อย ช่วยลดอาการปวดบวม
– ใบขยำ แล้วก็ผสมน้ำเล็กน้อย ก่อนใช้ประคบรักษาฝี
– ใบอ่อนเอามาขยำ ก่อนใช้สูด ช่วยแก้อาการหน้ามืดหัว
2. ดอก
• เอามาต้มน้ำดื่ม
– ช่วยลดไข้
– ช่วยขับเสมหะ
– ทุเลาอาการไอ
– ใช้เป็นยาถ่ายพยาธิ
– บำรุงท้อง
– บำรุงน้ำนม
– แก้อาการร้อนใน
– แก้อาการปวดตามข้อ กล้ามเนื้อ
• ใช้เป็นยาภายนอก
– บดทารักษาแผล ทำให้แผลแห้งเร็ว
– บดทา รักษาขี้กลาก โรคเกลื้อน
– ดอกเอามาขยำ ก่อนใช้ดมกลิ่น ช่วยแก้อาการอาเจียน คลื่นไส้ แก้อาการหน้ามืดศีรษะ
3. ผล รวมทั้งเม็ด
• นำมาต้มน้ำ
– ช่วยลดไข้ บรรเทาลักษณะของการปวดหัว
– แก้หอบหืด หายใจลำบาก
– ช่วยทุเลาอาการไอ ทุเลาอาการระคายคอ ลดเสลดตกค้าง
– ช่วยยับยั้งลักษณะของการปวดจากแผล
– ช่วยสำหรับการย่อยของกิน ช่วยเจริญอาหาร กระตุ้นการต้องการอาหาร
– แก้คลื่นเหียนอาเจียน
– ช่วยฆ่าพยาธิ
– แก้หืดไอ
– แก้ริดสีดวงจมูก
– แก้ปวดตามเนื้อตามข้อ
– แก้โรคท้องมาน
– ช่วยขับเหงื่อ
– ช่วยแก้ริดสีดวง
– ช่วยให้สงบ รู้สึกบรรเทา
4. ราก เปลือกลำต้น รวมทั้งแก่น
• เอามาต้มน้ำ
– ช่วยลดไข้ แก้ตัวร้อน
– รักษาโรคตับ
– แก้อาการคลื่นเหียนอาเจียน
– แก้รอบเดือนสตรีมาไม่ปกติ
– ช่วยขับลมในลำไส้
– แก้อาการจุกแน่นท้อง
– ช่วยขับฉี่ ช่วยระบายพิษออกมาจากไต
– ช่วยรักษาโรคตา แก้อาการตาพล่ามัว
– ช่วยขับน้ำเหลืองเสีย
• ใช้เป็นยาด้านนอก
– ต้มน้ำอาบรักษาผื่นคัน รักโรคโรคผิวหนัง
– ใช้เป็นยาแก้พิษแมลงสัตว์กัดต่อย
เอกสารอ้างอิง[1] อุทยานธรรมชาติวิทยาสิรีรุกขชาติ มหาวิทยาลัยมหิดล, 2560, คนทีสอ, ออนไลน์, สืบค้นเมื่อ 17 กุมภาพันธ์ 2560,
[2] ฐานข้อมูลสมุนไพร มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี, 2560, , ออนไลน์, สืบค้นเมื่อ 16 กุมภาพันธ์ 2560,
[3] สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ, 2560, “” พืชสมุนไพร, ออนไลน์, สืบค้นเมื่อ 15 กุมภาพันธ์ 2560,
[4] มูลนิธิสุขภาพไทย, 2560, รู้จักกันไหม? คนทีสอและคนทีสอขาว, ออนไลน์, สืบค้นเมื่อ 18 กุมภาพันธ์ 2560,
