Advertisement
สมุนไพรคนทีสอ• ตระกูล : Verbenaceae
• ชื่อวิทยาศาสตร์ : Vitex trifolia Linn
• ชื่อท้องถิ่น :คนทีสอ หรือ ผีเสื้อน้อย เป็นสมุนไพรท้องถิ่นที่มักพบในทุกภาค นิยมใช้รักษาโรคต่างๆทั้งการต้มน้ำดื่ม ชงแทนชา และการดองสุรา รวมทั้งใช้ประโยชน์น้ำมันหอมระเหยสำหรับทานวด และใช้คุ้มครองปกป้องยุง
ลักษณะทางวิชาพฤกษศาสตร์
ลำต้นคนทีสอ เป็นไม้พุ่มไม่พลัดใบขนาดกลาง ลำต้นสูงประมาณ3-6 เมตร ลำต้นแตกกิ่งสาขามาก และก็ดูเป็นพุ่มครึ้ม กว้าง 2 – 3 เมตร เปลือกลำต้นมีสีเทาอมดำ รวมทั้งแตกเป็นร่องตื้นตามแนวตั้งตามความสูงของลำต้น เปลือกลำต้นภายในมีสีเหลือง แก่นไม้มีความแข็งแรงปานกลาง
ใบคนทีสอ เป็นพืชใบเลี้ยงคู่ มีใบเป็นใบประกอบ ออกตรงกันข้ามกันเป็นคู่ๆตามปลายกิ่ง มีก้านใบหลักยาวราว 2-3 เซนติเมตร ปลายก้านใบแตกใบย่อย ปริมาณ 3 ใบ ใบย่อยตรงกลางมีรูปหอกยาว ยาวโดยประมาณ 6-10 เซนติเมตร และอีก 2 ใบ ข้างๆ มีรูปหอกสั้น ยาวประมาณ 4-6 ซม. ใบกึ่งกลางยาวมากยิ่งกว่า 2 ใบข้างๆ ทำให้มองดูคล้ายนิ้วมือ ใบย่อยแต่ละใบ มีก้านใบสั้นติดปลายก้านใบหลัก แผ่นใบกว้าง 2.5-3 เซนติเมตร มีโคนใบสอบแคบ ปลายใบแหลม แผ่นใบ และก็ขอบใบเรียบ มีสีเขียวสดท้องใบด้านล่างมีนวลขาว รวมทั้งมีขน
ดอกคนทีส[/b]มีดอกเป็นช่อกิ่งก้านสาขา มีก้านช่อหลักยาวโดยประมาณ 10-15 เซนติเมตร ช่อกิ้งก้านมีดอกย่อย 2-5 ดอก ดอกย่อยขณะตูมมีลักษณะทรงกระบอก มีกลีบเลี้ยงเป็นหลอดสีเขียว ปลายกลีบแยกเป็น 5 แฉก ส่วนปลายกลีบดอกไม้มีสีม่วงอมขาวห่อรวมกัน เมื่อดอกบานจะแผ่กลีบออก ขนาดดอกเมื่อบานโดยประมาณ 2-3 เซนติเมตร ประกอบด้วยกลีบ ปริมาณ 5 กลีบ แบ่งเป็นกลีบล่างขนาดเล็ก 2 กลีบ และกลีบบน 3 กลีบขนาดใหญ่กว่า กลีบมีโคนกลีบเชื่อชิดกันเป็นกรวย ปลายกลีบแผ่ แผ่นกลีบมีสีม่วงอ่อน ต่อมากึ่งกลางมีเกสรตัวผู้ 4 อัน ตรงกลางเป็นเกสรตัวเมีย ปลายเกสรแยกเป็น 2 แฉก แล้วก็มีรังไข่เป็นฐานอยู่ข้างล่าง
ผลผล
คนทีสอมีลักษณะกลม ขนาดเล็ก 3-6 มิลลิเมตร ราวๆเท่าผลพริกไทย ผิวผลเรียบ ผลดิบมีสีเขียว รวมทั้งเป็นมัน ผลสุกมีสีดำ เปลือกผลออกจะบาง ข้างในมีเม็ดทรงกลม 1 เมล็ด เปลือกเมล็ดผลแก่มีสีน้ำตาล เมื่อผลสุกกลายเป็นสีดำ
[url=https://www.disthai.com/16536669/%E0%B8%84%E0%B8%99%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B8%AA%E0%B8%AD]
[/b]
ประโยชน์คนทีสอ1. น้ำมันที่สกัดได้จากใบ และก็ผล ใช้เป็นส่วนประกอบของยาฆ่าแมลงหรือนำมาต้มน้ำสกัด ก่อนใช้ฉีดพ่นคุ้มครองป้องกันหนอนและแมลงกัดรับประทานให้แก่ผัก
2. นำมันหอมระเหยจากใบ รวมทั้งดอก ใช้ผสมในครีมทาผิวหรือทาร่วมกับครีมทาผิว ช่วยคุ้มครองป้องกันยุง
3. น้ำมันหอมระเหยใช้ทานวดตามข้อ กล้าม แก้ลักษณะของการปวดปวดเมื่อย แก้อาการเหน็บชา แก้เอ็นกลับ อัมพฤกษ์ อัมพาต
4. แก่นนำมาเหลาขนาดเท่านิ้วชี้ ก่อนใช้เช็ดหรือแปรงฟัน ช่วยระงับอาการปวดฟัน แก้โรคเหงือกอักเสบ รวมถึงใบ แล้วก็ดอก นำมาบดชำระล้างฟันแทนยาสีฟัน
5. ใบนำมามัดรวมกัน ใช้สุมบนกองไฟให้กำเนิดควัน ช่วยไล่ยุงก้าวหน้า
6. ทุกส่วนใช้เป็นยาสมุนไพรในรูปของการตากแห้ง แคปซูล หรือนำมาใช้สด
สารสำคัญที่พบ
• Flavonoids
• Terpenoids
• Phenolic acids
• Monoterpenes
• Sesquiterpenes
• Iridoid glycosides
• Terpenoids
• Labdane diterpenes
• Heptatriacontane I
• Alpha pinene II
• (4R,5R)-caryophllene oxide III
• I-d-pinene
• Camphene
• Terpinyl acetate
• Diterpene alcoho
คุณประโยชน์คนทีสอ
คนทีสอนิยมใช้เป็นยาสมุนไพร อีกทั้งการใช้ภายนอก การต้มน้ำดื่ม แล้วก็การดอกเหล้าดื่ม มีคุณประโยชน์ในหลายด้าน เป็นต้นว่า 1. ใบ
• เอามาต้มน้ำ
– ช่วยลดไข้
– ช่วยขับเสลด
– บำรุงธาตุ บำรุงร่างกาย
– บำรุงเพศสตรี ช่วยทำให้ปรับสมดุลฮอร์โมน
– บำรุงเลือดแก่สตรีข้างหลังคลอดลูก
– ช่วยขับฉี่ บำรุงไต ลดสารพิษตกค้างในไต
– ช่วยขับเหงื่อ แก้อาการร้อนใน
– รักษาโรคตับ บำรุงน้ำดี
– ช่วยขับลม แก้ของกินไม่ย่อย
– ทุเลาอาการไอ แก้หอบหืด
– ใช้เป็นยาถ่ายพยาธิ
– แก้ริดสีดวงจมูก แก้ฝีในจมูก
– แก้ลำไส้อักเสบ
– แก้พิษสำแลง แก้อาการสำแลงของกิน
– แก้วัณโรค โดยตำราเรียนยากล่าว่า ให้นำใบ
คนทีสอบดผสมรวมกันกับขมิ้น ใบหรือพริกไทย และใบต้นเทียน ก่อนนำมาตากแห้งชงน้ำหรือรับประทานรักษาวัณโรค
– รักษาโรคเกี่ยวกับลำไส้
– บรรเทาอาการปวดตามข้อ ปวดกล้าม
• ใช้เป็นยาข้างนอก
– ต้มน้ำอาบ รักษากลากเกลื้อน แก้โรคผื่นคัน
– ใบนำมาขยำ ใช้ทาประคบแผลกัดเท้า ฮ่องกงฟุต
– ขยำใช้ประคบแผลแมลงกัดต่อย ช่วยลดลักษณะของการปวดบวม
– ใบขยำ และผสมน้ำนิดหน่อย ก่อนใช้ประคบรักษาฝี
– ใบอ่อนนำมาขยำ ก่อนใช้ดมกลิ่น ช่วยแก้อาการเวียนหัวศีรษะ
2. ดอก
• นำมาต้มน้ำดื่ม
– ช่วยลดไข้
– ช่วยขับเสลด
– ทุเลาอาการไอ
– ใช้เป็นยาถ่ายพยาธิ
– บำรุงท้อง
– บำรุงนม
– แก้อาการร้อนใน
– แก้อาการปวดตามข้อ กล้ามเนื้อ
• ใช้เป็นยาด้านนอก
– บดทารักษาแผล ทำให้แผลแห้งเร็ว
– บดทา รักษาขี้กลาก โรคเกลื้อน
– ดอกนำมาขยำ ก่อนใช้สูด ช่วยแก้อาการอ้วก อ้วก แก้อาการเวียนหัวศีรษะ
3. ผล แล้วก็เมล็ด
• นำมาต้มน้ำดื่ม
– ช่วยลดไข้ บรรเทาลักษณะของการปวดหัว
– แก้โรคหอบหืด หายใจติดขัด
– ช่วยทุเลาอาการไอ บรรเทาอาการระคายคอ ลดเสลดหลงเหลือ
– ช่วยยับยั้งลักษณะของการปวดจากแผล
– ช่วยในการย่อยอาหาร ช่วยเจริญอาหาร กระตุ้นการต้องการอาหาร
– แก้คลื่นเหียนอาเจียน
– ช่วยฆ่าพยาธิ
– แก้โรคหืดไอ
– แก้ริดสีดวงจมูก
– แก้ปวดตามเนื้อตามข้อ
– แก้โรคท้องมาน
– ช่วยขับเหงื่อ
– ช่วยแก้ริดสีดวง
– ช่วยทำให้สงบ รู้สึกผ่อนคลาย
4. ราก เปลือกลำต้น แล้วก็แก่น
• เอามาต้มน้ำดื่ม
– ช่วยลดไข้ แก้ตัวร้อน
– รักษาโรคตับ
– แก้อาการคลื่นเหียนอาเจียน
– แก้รอบเดือนสตรีมาเปลี่ยนไปจากปกติ
– ช่วยขับลมในไส้
– แก้อาการจุกแน่นท้อง
– ช่วยขับเยี่ยว ช่วยระบายสารพิษออกมาจากไต
– ช่วยรักษาโรคตา แก้อาการตาพล่ามัว
– ช่วยขับน้ำเหลืองเสีย
• ใช้เป็นยาด้านนอก
– ต้มน้ำอาบรักษาผื่นคัน รักโรคโรคผิวหนัง
– ใช้เป็นยาแก้พิษแมลงสัตว์กัดต่อย
เอกสารอ้างอิง[1] อุทยานธรรมชาติวิทยาสิรีรุกขชาติ มหาวิทยาลัยมหิดล, 2560, คนทีสอ, ออนไลน์, สืบค้นเมื่อ 17 กุมภาพันธ์ 2560,
[2] ฐานข้อมูลสมุนไพร มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี, 2560, , ออนไลน์, สืบค้นเมื่อ 16 กุมภาพันธ์ 2560,
[3] สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ, 2560, “” พืชสมุนไพร, ออนไลน์, สืบค้นเมื่อ 15 กุมภาพันธ์ 2560,
[4] มูลนิธิสุขภาพไทย, 2560, รู้จักกันไหม? คนทีสอและคนทีสอขาว, ออนไลน์, สืบค้นเมื่อ 18 กุมภาพันธ์ 2560,
